Menu

Κοπάδια ψήφων στις Αμερικάνικες εκλογές

Είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα κλισέ περί εκλογών είναι οι ψηφοφόροι-πρόβατα, που συσπειρώνονται γύρω από τον ηγέτη-τσοπάνη στο κόμμα-μαντρί. Ξεκάθαρα ελιτίστικη, σπάνια αυτή η αναλογία είναι τόσο πετυχημένη όσο για τις Αμερικάνικες προκριματικές εκλογές που ξεκινούν αυτή τη βδομάδα. Για την ακρίβεια, είναι ακριβής όχι τόσο για τους ψηφοφόρους όσο για το εκλογικό σύστημα-τσοπανόσκυλο (οκ, τέλος οι βουκολικές αναλογίες).

Στην Αμερική οι προκριματικές είναι τα προεόρτια των γενικών, προεδρικών εκλογών. Μία μετά την άλλη, κάθε πολιτεία επιλέγει αντιπρόσωπους, οι οποίοι στο καλοκαιρινό συνέδριο εκλέγουν τον υποψήφιο πρόεδρο κάθε κόμματος. Ειδικά η Σούπερ Τρίτη (φέτος 3 Μαρτίου), όπου διεξάγονται εκλογές ταυτόχρονα σε 15 πολιτείες, θεωρείται το κομβικό σημείο όπου ξεκαθαρίζει ο τελικός υποψήφιος πρόεδρος. Παρόλα αυτά, ακόμα πιο σημαντικές είναι πιθανότατα οι εκλογές σε Iowa και New Hampshire, τις δύο πρώτες πολιτείες που διεξάγονται προκριματικές. Και αυτό διότι, τα τελευταία 40 χρόνια, μόνο ένας υποψήφιος που έχασε και τις δύο αυτές πολιτείες κέρδισε το χρίσμα (ο Bill Clinton το 1992), ενώ ποτέ κανείς που κέρδισε και τις δύο δεν έχασε εν τέλει. Γιατί όμως οι πρώτες ψηφοφορίες είναι τόσο σημαντικές, και όχι απλά μια ένδειξη τάσεων;

Μια εξήγηση θα μπορούσε να δώσει ο Abhijit Banerjee, ο Ινδός οικονομολόγος που το 2019 κέρδισε το Νόμπελ Οικονομικών. Σε ένα paper του 1992, ο Banerjee περιγράφει τη “συμπεριφορά κοπαδιού” (herding). Το επιχείρημα του Banerjee είναι απλό. Φανταστείτε έναν ψηφοφόρο Α, ο οποίος προτιμάει κάποιον υποψήφιο Χ. Όμως ο Α θέλει επίσης να πάει με το ρεύμα, να ψηφίσει δηλαδή όπως η πλειοψηφία. Στην Ελλάδα όπου όλοι ψηφίζουν (σχεδόν) ταυτόχρονα, μέσα σε μια μέρα, ο Α θα επέλεγε βάσει προτίμησης, μιας και δεν ξέρει προς τα πού φυσάει ο άνεμος. Σκεφτείτε όμως μια ζωντανή ψηφοφορία, όπου οι ψηφοφόροι επιλέγονται ανώνυμα και τυχαία. Το αποτέλεσμα ανανεώνεται με κάθε ψήφο, άρα ανά πάσα στιγμή ξέρουμε ποιος κερδίζει ή χάνει και με πόση διαφορά. Αν ο Α δει ότι οι δύο πρώτες ψήφοι είναι για τον υποψήφιο Υ, τότε θα επιλέξει και αυτός τον Υ.*  Ποια είναι όμως η πιθανότητα  να μειοψηφεί ο Υ στην αρχική κατάσταση; Για την ακρίβεια, αν λ% των ψηφοφόρων προτιμούσε αρχικά τον Υ, ποια είναι η πιθανότητα οι δύο πρώτοι ψηφοφόροι να προέρχονται από αυτή την ομάδα; Η απάντηση είναι λ2. Για παράδειγμα, στο ακραίο σενάριο όπου το 30% προτιμάει τον Υ και το 70% τον Χ, η πιθανότητα αυτή είναι 1/9. Άρα ο Υ, ο οποίος στην ταυτόχρονη ψηφοφορία θα έπαιρνε ένα απογοητευτικό 30%, στη ζωντανή ψηφοφορία θα σάρωνε 1 στις 9 φορές.

Ας επιστρέψουμε όμως στην Αμερική, μιας και φέτος οι προκριματικές των Δημοκρατικών έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Από τη μία βρίσκεται ο πρώην αντιπρόεδρος και βαθιά κεντρώος Joe Biden, ενώ από την άλλη ο αυτοπροσδιοριζόμενος δημοκράτης σοσιαλιστής Bernie Sanders. Η αρχική περιφρόνηση ΜΜΕ και κατεστημένου προς τον Sanders έχει γίνει πλέον ανοιχτός πόλεμος, με επιθέσεις λάσπης και γραφειοκρατικά τερτίπια, καθώς το κίνημα του Sanders μεγαλώνει. Ένα βασικό επιχείρημα εναντίον του είναι η “μη-εκλογιμότητα”, δηλαδή ότι ο Sanders είναι πολύ ριζοσπάστης για να κερδίσει γενικές εκλογές σε διαφορετικές πολιτείες, σε αντίθεση με το μετριοπαθή και (δοκιμασμένο, ως αντιπρόεδρο του Obama) Biden. Από την άλλη, υπέρ του Sanders κατευθύνονται οι ψήφοι αντίδρασης προς το κατεστημένο.

Πώς εφαρμόζονται οι ιδέες του Banerjee εδώ; Αν ο Biden κερδίσει σε Iowa και New Hampshire, τότε το επιχείρημα της μη-εκλεξιμότητας Sanders θα ενισχυθεί, πιθανόν σε βαθμό που καταδικάζει τις ελπίδες του. Αν κερδίσει ο Sanders, τότε το ίδιο επιχείρημα θα αρχίσει να καταρρέει, ενώ θα εμφανιστεί ως η πιο δυνατή αντικομφορμιστική επιλογή. Τέλος, αν κάποιος από τους υπόλοιπους υποψήφιους κάνει την έκπληξη, πχ. αν βγει δεύτερος κάποιος από τους (επίσης ακραιο-κεντρώους) Buttigieg και Bloomberg ή η (ελαφρώς πιο προοδευτική) Warren, τότε θα πάρουν τεράστια ώθηση ακριβώς για τους ίδιους λόγους. Σε όλες τις περιπτώσεις λοιπόν, το εκλογικό σύστημα σπρώχνει τους ψηφοφόρους να ψηφίσουν περισσότερο τακτικά παρά βάσει προτίμησης.

ΥΓ. Ας κάνουμε μια βόλτα και από την Ελλάδα. Χρησιμοποιώντας την ιδέα του herding, πόσο αθώες ακούγονται πλέον οι δημοσκοπήσεις της τελευταίας στιγμής και οι (συχνές πλέον) αποκλίσεις από τα τελικά αποτελέσματα;

* Ο λόγος είναι ότι, μιας και οι ψηφοφόροι επιλέγονται τυχαία, η πιθανότητα και οι δύο πρώτοι ψηφοφόροι να ανήκουν στη μειοψηφία, άρα η πιθανότητα ο υποψήφιος Υ να μειοψηφεί, είναι μικρότερη από ό,τι να πλειοψηφεί. Επίσης ο Α ξέρει ότι, ακόμα και αν ψηφίσει τον Χ, οι επόμενοι ψηφοφόροι θα δουν μια διαφορά 2-1 υπέρ του Υ, άρα πιθανότατα θα ψηφίσουν τον Υ. Η θέληση να είναι με την πλειοψηφία ξεπερνάει την προσωπική του προτίμηση, άρα αλλάζει την ψήφο του.